Heeft u een programma gemist? Hieronder luistert u gemakkelijk terug!

Column Han van der Horst - Sint en Piet je ziet ze niet

Beluister hier de column

Lieve mensen, een aantal onder U zal zeggen, is dat nou nodig, nu al? Maar het kan niet anders. Ik moet het hebben over Sinterklaas en Zwarte Piet. Trouwens, toen ik kind was in de jaren vijftig van de vorige eeuw, hing de eerste voorbode van het heerlijk avondje ook al half september in de etalages van banketbakkerijen. Het was een affiche met het opschrift ¨Sint Nicolaas Overzee¨. Je kon in de winkel dan cadeaupakketten bestellen met vaderlandse lekkernijen voor de geëmigreerde familie in Canada, Zuid-Afrika, Australië of Nieuw-Zeeland. Dat moest tijdig want het vervoer geschiedde per vrachtschip. Een vliegtuig was toen veel te duur. Hoe de suikeren beesten, het marsepein en de speculaaspoppen de wekenlange tocht in de scheepsruimen doorstonden, weet ik niet. Sommige van U misschien wel. Stuur dan een mailtje.

Hoe dan ook, als die banketbakkers van vlak na de oorlog al in september over Sint en Piet mochten beginnen, dan mag ik dat ook. Wat is de aanleiding? J e leest al dagen klagerige artikelen over Sinterklaascomités die de handdoek in de ring gooien. De Coronaregels maken het organiseren van een fatsoenlijke intocht onmogelijk. Daarom zijn ze in de meeste steden en dorpen, waar de Late Avond door de luidsprekers klinkt, in arren moede maar afgelast. Men wil zich behelpen met sociale media en onze lokale omroepen. Dat is leuk maar het is geen vervanging voor de pret en de spanning die een echte intocht met zich meebrengt. Ik kan mij voorstellen dat veel mensen teleurgesteld zijn ook al weten we allemaal dat het dit jaar niet anders kan en als het aanmodderen blijft met vaccins en zo, volgend jaar ook niet.

Die mensen wil ik een hart onder de riem steken. Het is allemaal niet zo erg als het wel lijkt. Een belangrijk aspect van Sint Nicolaas en Zwarte Piet is immers dat je ze niet ziet. Jou zien ze wel, gezien de omvang van het zondenregister in het grote boek maar jij ziet ze niet. De goedheiligman en zijn knecht zijn immers mythische figuren uit een oeroud Europees verleden. De Sint heeft zijn goddelijke aankleding verruild voor een christelijk heiligentenue maar dat is vermomming. En niet voor niets draagt zijn begeleider niet alleen een zak maar ook een roe. U mag drie keer raden waar dat oorspronkelijk naar verwijst. In ieder geval waren die attributen in hun oorsprong allesbehalve bedoeld om stoute kinderen een aframmeling te geven en mee naar Spanje te nemen. Kindertjes zingen het nog steeds: ¨Wiedewiedewiet, Zwarte Piet, je je hoort hem wel maar je ziet hem niet.¨. Van Sint en Piet vang je hooguit een glimp . Ineens wordt er keihard op de deur geramd: op de drempel staat een grote zak maar de bezorger is in geen velden of wegen te bekennen. Althans zo gaat het in de meeste gezinnen. Deze aanpak accentueert het mysterie en het vaag griezelige van het feest. De ontlading volgt als de cadeautjes kunnen worden uitgepakt. En de dichtkunst van Sint en Piet wordt voorgelezen door de slachtoffers die zelf aan anderen moeten laten horen hoe ze op de hak genomen worden. In mijn door en door katholieke familie werd mijn moeder steevast aangepakt op het feit dat ik maar één broertje had. Elk jaar was het prijs, zo herinnerde zij zich later.

Het is om die reden dat Zwarte Piet ook niet zo gemakkelijk van het toneel zal verdwijnen. Juist omdat hij in de meeste gevallen onzichtbaar is, blijft hij houdbaar. Akwasi heeft zijn bisschoppelijke makker zelfs een extra argument gegeven om buiten beeld te blijven. Des te meer raken ze in ons aller gedachtewereld verankerd: Je hoort ze wel maar je ziet ze niet. Je hebt geen intocht nodig om met hartstocht in ze te blijven geloven.

Column Giel van Strien - Vrijheid van meningsuiting

Beluister hier de column

Door de coronacrisis hebben alternatieve verklaringen van gebeurtenissen, nepnieuws  en complottheorieën flink de wind in de rug gekregen. En het ging deze bonte stoet van handelaren in wilde verhalen toch al voor de wind.

Nu is er natuurlijk altijd ruimte geweest voor andere verklaringen dan die door de officiële wetenschap en journalistiek werden aangereikt. Maar in de naoorlogse geschiedenis was het nooit zo sterk aanwezig dan nu het geval is. En deze verhalen worden geloofd en theorieën hebben groepen aanhangers.

De verklaring dat dit door de verspreiding van berichten via sociale media komt, is natuurlijk een open deur. Alle lezers zijn zenders geworden, de consument van nieuws en meningsvorming is ook producent geworden. Het monopolie op informatievoorziening door professionele organisaties met vakinhoudelijke uitgangspunten is opgeheven. Deze is volledig gedemocratiseerd. Kwantiteit is daarmee van grotere betekenis dan kwaliteit geworden. Bronnenonderzoek is schaars geworden.

Voor de digitale revolutie viel het niet mee om je alternatieve theorieën aan de man te brengen. Een woedende, een onsamenhangende, of een wild speculerende brief naar een krantenredactie bestemd voor de lezersrubriek, belandde steevast in de prullenbak. Hoogstens dienden die ter vermaak bij de lunch van de redactie, maar publicatie was uitgesloten. Sommige gedreven éénpitters gingen dan maar over tot het stencilen en later kopiëren van hun – vaak handgeschreven – teksten, om ze daarna huis-aan-huis te bezorgen. Toen ik studeerde woonde er blijkbaar zo’n iemand bij mij in mijn buurt, want regelmatig werd ik getrakteerd op handgeschreven uiteenzettingen waarin de relatie tussen het Bildenberghotel en de Koninkrijkszaal van de Jehova’s glashelder uiteen werden gezet. Ook ik lunchte er prettig bij.

Soms lukte het om wilde theorieën tot de gevestigde boeken-en krantenwereld te laten doordringen. Een goed voorbeeld hiervan is het mysterie van de Bermudadriehoek, in met name de jaren ’70 van de vorige eeuw. In deze denkbeeldige triangel in de Golf van Mexico zouden op onverklaarbaar wijze allerlei schepen en vliegtuigen verdwenen zijn. Een reeks boeken met de meest wilde speculaties wist de weg naar een groot publiek te vinden. Buitenaardse wezens, het eigenlijke Atlantis, of een breuk in de tijd in dat zeegebied, de meest sensationele theorieën buitelden over elkaar heen. Boeken met dit onderwerp gingen als warme broodjes over de toonbank.

Maar dit waren uitzonderingen. En boeken hebben een hogere drempel dan bewegend beeld. Dit bewees regisseur Oliver Stone met de film JFK. Met deze samenzweringstriller werd in 1991 een volgende fase ingeluid. Stone laat ons zien dat alles rondom de moord op de Amerikaanse president John F. Kennedy in 1963 met elkaar samenhangt en er sprake is van een complot van veel meer betrokkenen dan die ene schutter, Lee Harvey Oswald.

Het is overigens maar goed dat Stone niet wist dat Oswald op weg vanuit de toenmalige Sovjetunie naar de Verenigde Staten één nacht, namelijk van 3 op 4 juni 1962, in een hotel aan de Mathenesserlaan in Rotterdam doorbracht, want anders was zijn raamwerk van logische gebeurtenissen niet compleet geweest.

JFK ging dus verder dan de Bermudadriehoek. Hij gaf niet alleen een andere verklaring voor gebeurtenissen, hij ging uit van een geheim, vooropgezet plan. Daaruit viel alles te verklaren. Terwijl het eigenlijke onderzoek veel vragen niet kon beantwoorden en deze dan ook open liet. Hoewel er boeken waren verschenen met exact gelijke strekking was de invloed van de film verpletterend. In de jaren ’90 werd door de Amerikanen de alternatieve versie van Stone als meer waarheidsgetrouw  gezien dan de officiële lezing van en onderzoek naar de moord. De montage van snel opeenvolgende beelden en dialogen, de geraffineerde manipulatie van gebeurtenissen en de selectieve informatie waren zo overtuigend dat het hier heel moeilijk weerstand tegen bieden was. En nog altijd is.

Anno 2020 zitten we midden in de derde fase: in onze Westerse samenlevingen, waarin ooit de vrijheid van meningsuiting gelijktijdig met de ontwikkeling van de boekdrukkunst haar positie wist te verweven, kan iedereen a la Stone beelden monteren, gebeurtenissen manipuleren en dit op massaniveau verspreiden. De grens tussen feit en fictie is verdwenen en bronnen vaak niet meer goed te achterhalen. Naarmate in onze steeds populistischere democratieën het vertrouwen in onze leiders afneemt, lijkt de hang naar alternatieve verklaringen of ronkende complottheorieën toe te nemen, of moeten we zeggen dat het andersom is en deze verklaringen het vertrouwen in onze leiders steeds verder ondermijnen?

Dat roept de vraag op: is de vrijheid van meningsuiting wel van dezelfde betekenis als ooit in onze grondwetten vastgelegd? Een vraag die om een antwoord schreeuwt. Het is een Amerikaanse multinational, Facebook, die dit nu – ook in Nederland, in ons grondwettelijk domein – het voortouw neemt. Een privatisering van de grenzen van de vrijheid van meningsuiting. Neoliberaler zal het niet worden, want Zuckerberg zal altijd kiezen voor wat hem het meeste geld oplevert. Niet het beledigen van mensen is een probleem voor hem, dat adverteerders het bedrijf hierom boycotten, daar zit zijn pijn. De grote afwezigen zijn de Nederlandse en Europese overheden, als opstellers van grondweten en verdragen. Maar hier zullen de complottrollen ongetwijfeld alomvattende verklaringen voor gaan geven.

Column Joop van der Hor - Allemaal kleine Grapperhausjes

Beluister hier de column

De horeca en heel veel mensen die eerder een bekeuring hebben gekregen van BOA’s en politieagenten omdat ze de 1,5 meter regel hebben overtreden, kunnen maar niet begrijpen dat minister van justitie en veiligheid Ferd Grapperhaus van de Kamer mag aanblijven. De minister met de meest brede scheiding van het hele kabinet heeft een wel heel slecht voorbeeld gegeven tijdens zijn huwelijk twee weken terug. Heel Nederland kreeg de NSB-foto’s te zien van een dolgelukkig echtpaar Grapperhaus die echter een dag later al snel het lachen was vergaan omdat er helemaal niets grappigs aan was dat het hele gezelschap lekker dicht op elkaar geplakt stond na de huwelijksplechtigheid.Een ceremonie, nota bene door VVD staatssecretaris van Justitie en Veiligheid Ankie Broekers-Knol in de rol van Bijzonder Ambtenaar der Burgerlijke Stand afgesloten. Niet slim van deze hoogwaardigheidsbekleders en misschien moet je zelfs wel constateren dat dit, zoals Koningin Maxima ooit over haar echtgenoot sprak; ‘een beetje dom’ was. Diezelfde Maxima en haar Alex waren allebei zelfs meer dan ‘een beetje dom’ toen zij, samen met een Griekse restauranthouder op de kiek gingen tijdens hun vakantie. En zo zijn er hele volksstammen die meer dan een beetje dom zijn. Je ziet het elke dag om je heen bij de supermarkt, op straat, tijdens bijeenkomsten en op televisie. Overal zijn er domme mensen, misschien bent u er zelf wel eentje. Net als ik trouwens. Want hoe ik er ook op let, ook ik sta weleens te dicht op een ander, stom!

Een groot deel van de Nederlandse bevolking is boos dat Ferd mag aanblijven om vervolgens aan zijn geloofwaardigheid te werken en daar nog voor betaald te krijgen ook. Ferd en zijn vrouw zijn inmiddels al weer uit de 7e hemel gevallen nadat de zich in de bosjes verstopte fotograaf de geschoten plaatjes voor veel geld aan de media had verkocht. En wat tonen die foto’s? Aan het lachgas geraakte naakte in een zwembad springende bruiloftsgasten? Nee, wel de oude gerimpelde hand van Ferds schoonmoeder op zijn schouder en gasten die te weinig afstand houden. Er zijn mensen die zeggen misselijk te zijn geworden bij het zien van de foto’s. ‘Weg met deze onverantwoordelijke minister. Hij kan niet aanblijven, totaal geen verantwoordelijkheid. Moet hij ons vertellen wat we wel of niet moeten doen? Volstrekt ongeloofwaardig’. Tja, ze hebben geen ongelijk, maar wat ben ik blij met een minister die laat zien dat hij ook maar een mens is die blij en gelukkig is met een lieve vrouw die nooit de plek zal kunnen innemen van zijn eerste, overleden vrouw.

In Rusland zouden ze beweren dat de foto’s gemanipuleerd zijn en in de VS zou Trump roepen dat het de schuld is van de radicale zwarten en de democraten.

Hier zijn het de BOA’s op straat die de kop eisen van hun baas. Ze zeggen het niet meer uit te kunnen leggen aan mensen die de 1,5 meter regel overtreden en dus schrijven ze maar geen bonnen meer uit. Nou, laat ik dan maar hier op de Nederlandse radio een beetje Trumpachtige uitspraak doen; een BOA moet z’n werk doen en dat bestaat uit het houden van toezicht en handhaven van de regelgeving. BOA’s worden niet betaalt om na te denken in werktijd. En als zij, en misschien u ook wel, vinden dat Grapperhaus alsnog moet aftreden, dan moet de staatssecretaris, die verantwoordelijk is als BABS voor een goed en veilig verloop van een huwelijk, en de Koning en Koningin ook aftreden. En dan? Zijn we er dan klaar mee? Treedt corona dan ook af? Mensen, toon een beetje medemenselijkheid en gebruik bij alles wat je nog wordt opgelegd je eigen gezonde verstand in combinatie met datgene wat we het afgelopen half jaar hebben geleerd of hadden moeten leren. En ja, daar hoort 1,5 meter afstand ook bij. Moet je morgen eens goed opletten hoeveel – ook na deze hele discussie en commotie – kleine Grapperhausjes er nog rondlopen.