Column Joost Kievit – De zorgen over PFAS nemen toe
De zorgen over PFAS nemen toe. Bewonersgroepen roeren zich. Petities en demonstraties zijn aan de orde van de dag. Tal van rechtszaken tegen bedrijven en de overheid lopen. Discussies in de Europese Unie. Artsen trekken aan de bel. Waterleidingbedrijven luiden de noodklok over ons drinkwater. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid in Milieu constateert: De meeste Nederlanders hebben PFAS in hun lijf. In een hogere concentratie dan uit een oogpunt van gezondheid wenselijk is. Er is dus wel wat aan de hand. En de politiek? In de EU waait een rechtse wind, zoals dat wordt genoemd. En die hebben niet zoveel met natuur, milieu en de gezondheid van mensen. In ons land hebben we net een nieuw kabinet. Ik hoop op verbetering.
Wat is het probleem? PFAS is een verzamelnaam voor een groep chemische stoffen. Door de mens gemaakt. Ze komen van nature niet in het milieu voor. Het gaat om ruim 10.000 verschillende stoffen die voor alle mogelijke toepassingen worden gebruikt. Fluor is een belangrijk bestanddeel van deze stoffen. Ze zijn alles behalve nieuw. De eerste stoffen werden al in 1938 ontdekt, bij toeval, tijdens onderzoek naar nieuwe kunststoffen. Het resultaat? Stoffen die water-, vet- en vuilafstotend zijn.
Handig, was de gedachte. En dat waren ze ook. Zó handig zelfs, dat de productie explodeerde. Er wordt dus heel veel geld aan verdient. De toepassing van deze stoffen is bijna oneindig gevarieerd. Van kleding tot anti aanbak pannen. Van brandblus schuim tot cosmetica. Ideaal, net Haarlemmer olie zeiden oude mensen vroeger. Overal goed voor. Te mooi om waar te zijn. En in de negentiger jaren van de vorige eeuw kwamen de eerste waarschuwingen over de gevaren.
PFAS zijn nu overal. In de lucht, in het water, in de bodem, in planten en dieren en in ons lijf. Ja, zelfs aan de Noordpool worden deze stoffen aangetroffen. Ze komen vrij bij de productie en als de producten weer in het afval stadium komen. En ze zitten ook in landbouwbestrijdingsmiddelen, die over het land en onze voedselgewassen worden gespoten. De ideale chemische eigenschappen van de stoffen hebben een schaduwzijde. Ze zijn enorm sterk en stabiel. De natuur kan er niets mee. Ze breken niet af. Ze hopen op in het milieu. In planten en dieren. En in mensen.
Bio-accumulatie wordt dat genoemd. Dat gaat zo. In een sloot komt een lage concentratie van zo’n stof voor. Algen nemen dat op. In zo’n mini plantje wordt de concentratie iets hoger. Algen worden gegeten door waterdiertjes. Die worden gegeten door kleine visjes. Dan komen grotere vissen en vervolgens visetende vogels en zoogdieren. Bij iedere stap in de voedselketen neemt de concentratie PFAS in een lichaam toe. En op enig moment wordt het gevaarlijk, tast het de gezondheid aan en kan het zelfs dodelijk worden. Want ja, PFAS zijn ook giftig.
Steeds meer wordt duidelijk dat ze ook bij mensen allerlei ziektes kunnen veroorzaken. De eerste gevallen waren mensen die in fabrieken met PFAS werkten. Zoals zwangere vrouwen die misvormde baby’s kregen. Schrijnend is dan dat de bedrijfsleiding de gevaren kende en werknemers bewust aan deze gevaren blootstelde. Misdadig vind ik dat. Inmiddels worden PFAS in verband gebracht met borstkanker, nierkanker, zaadbalkanker, schildklier aantasting, leverbeschadiging, verhoogde cholesterol gehaltes en darmziektes bij volwassenen. Ook worden ontwikkelingseffecten op ongeboren kinderen steeds duidelijker, zoals een lager geboortegewicht en verminderde respons op vaccins.
De opsomming is niet volledig, maar het beeld is duidelijk. Je kan er de meest vreselijke ziekten van krijgen. Daar moeten we dus vanaf zul je denken. Ik denk ook we moeten verder, zonder PFAS. Onze gezondheid en die van onze kinderen en kleinkinderen zijn belangrijker dan de portemonnee van de aandeelhouders van de multinationals die de stoffen maken. In Denemarken is er een stap gezet. Daar heeft de nationale regering PFAS verboden in schoenen, kleding, voedselverpakkingen en bestrijdingsmiddelen. De Deense overheid geeft prioriteit aan de bescherming van de natuur, de menselijke gezondheid en het veiligstellen van drinkwaterbronnen, in 38 % van die bronnen waren al PFAS aangetroffen.
In ons land zien we juist een sterke toename van het gebruik van bestrijdingsmiddelen met PFAS. In enkele jaren tijd verdubbeld naar 268.000 kg per jaar. De stoffen zijn ook nog erg mobiel in water. Ze zijn dus zonder enige twijfel via sloten, vaarten en rivieren op weg naar ons drinkwater. Recent onderzoek geeft aan dat appels veel bestrijdingsmiddelen bevatten. 64 % van de onderzochte appels ook PFAS bestrijdingsmiddelen. We zijn bezig onszelf te vergiftigen. Daar kunnen we beter mee stoppen.