Column Joost Kievit – Rechten voor de natuur
Rechten voor de natuur. Zie je het voor je. Een advocaat die in de rechtbank een bos vertegenwoordigd. En pleit namens het bos voor het behoud van een groep bomen. Het bos wil niet dat die bomen gekapt worden. Het bos heeft rechten en de rechter moet in z’n uitspraak rekening houden met die rechten. Dat is gek zullen veel mensen denken. Een bos, een rivier, de natuur met rechten. Daar kan ik me helemaal niks bij voorstellen, zul je misschien zeggen. Mensen hebben rechten, de natuur niet.
Maar, is dat wel zo gek. Mensen worden in het recht natuurlijke personen genoemd. En er zijn ook rechtspersonen. Die hebben ook rechten. Bedrijven, verenigingen, overheden zijn daar voorbeelden van. Zij kunnen eigendommen hebben en rechtszaken beginnen. Het is heel simpel. Als ik morgen naar de Kamer van Koophandel ga en een bedrijf inschrijf dan is er een nieuwe rechtspersoon. Met de nodige rechten. Die rechtspersoon kan overmorgen een auto kopen.
Waarom zou dat dan niet voor de natuur kunnen? De natuur heeft geen rechten. Tenminste niet in ons land. In onze westerse cultuur, heerst de mens over de natuur. Vanuit het Christendom gezien is de mens de kroon op de schepping. En dat geldt ook voor andere religies. De natuur is er voor ons. Wij onderwerpen haar en leggen haar onze wil op. De ontginning van woeste gronden zit in onze volksaard. Met de introductie van het rentmeesterschap is het wel wat positiever geworden, maar bescherming van de natuur wordt altijd benaderd vanuit het menselijk belang. Natuur is nagenoeg altijd ondergeschikt aan korte termijn economisch belang. Ze takelt dan ook steeds verder af.
Heel vroeger was dat anders. In oude religies en culturen nam de natuur een andere plek in. De mens beschouwde zichzelf als onderdeel van de natuur. Een boom, een rivier of een bergtop waren vaak heilig en werden vereerd. Eigendom van grond was ondenkbaar. De grond, de natuur was van niemand en van iedereen. De rechten en de bescherming daarvan waren geborgd in het gedachtegoed van mensen, in het geloof en in de cultuur. Dat was vroeger. Toen was dat vanzelfsprekend.
Ik vraag me af. Zouden rechten voor de natuur vandaag de dag kunnen helpen bij de zorg voor een gezonde leefomgeving? Ook voor de mens. Het idee is niet nieuw. Dat ontstond zo’n 50 jaar geleden al. Nu noemt de Verenigde Naties het de snelst groeiende beweging van de eenentwintigste eeuw. In Ecuador en Bolivia zijn rechten voor de natuur opgenomen in de grondwet. In Nieuw-Zeeland heeft een rivier de status van rechtspersoon gekregen. Stel je voor, een bedrijf wil afvalwater lozen op de rivier en vraagt vergunning aan de overheid. De overheid vindt het geen probleem, maar de rivier heeft bezwaren. De advocaat betoogt in de rechtbank dat de rivier de lozing niet accepteert. De geloosde stoffen verstoren de hormoonhuishouding van vissen en andere bewoners van de rivier. Mannetjes worden vrouwtjes. De rechter beoordeelt de argumentatie en kan de rivier in het gelijk stellen. De mens doet een stapje terug. Minder heer en meester.
In westerse culturen roept dat weerstand op. In landen met nog oorspronkelijke volken en culturen is dat minder. Bij ons is alles eigendom en het eigendomsrecht is bijna onaantastbaar. Toch komt er ook in ons land beweging. Jessica den Outer schreef er een boek over. Zij is jurist en directeur van de Stichting Rechten voor de Natuur. Zij stelt dat rechten voor de natuur een aanzet kan zijn tot een andere omgang met de natuur en een erkenning van haar bestaansrecht. Er zijn ook concrete acties. De gemeente Groningen onderzoekt of bepaalde natuurgebieden rechten en een voogd als vertegenwoordiger kunnen krijgen. Het waterschap De Dommel denkt na over rechtspersoonlijkheid voor de rivier De Dommel. Ook voor de Waddenzee wordt daarover gedacht en de provincie Noord-Holland organiseerde een bijeenkomst met experts daarover.
Er komt dus beweging, maar het is lastig voor ons, westerse mensen. Lastig om breder te kijken dan het menselijk belang. We moeten dat wel doen is mijn overtuiging. Aan de ene kant is het gek om te denken dat alles op de planeet Aarde om de mens zou moeten draaien. En aan de andere kant is natuurbelang ook gewoon menselijk belang. We zijn onderdeel van de natuur en daarvan afhankelijk voor een gezonde leefomgeving.