Column Han van der Horst – Vuilnis en handhavingsdrift in Dordrecht
Lieve mensen, het Dordtse College van B en W wil burgers die hun afval verkeerd aanbieden, steviger aanpakken. Ze krijgen – als de raad akkoord gaat – niet alleen een boete maar moeten ook de verwijderkosten betalen. Dat loopt al gauw op tot 350 euro. Zoals gewoonlijk steekt de lokale overheid de hand niet in eigen boezem maar gaat op jacht naar overtreders. Dat zal ze leren. Alleen: dan moet je ze wel pakken. En daar ontbreekt het aan.
Het idee om mensen die afval op straat gooien zwaar te beboeten, komt uit Singapore. Daar passen ze deze strategie al decennia lang toe. De stad is brandschoon. Dat heeft te maken met twee zaken: ten eerste is er in Singapore op straat veel toezicht. Je kunt niet ongemerkt afval op straat gooien. Als je het wel doet, is het een bewuste daad want op elke vijftien of twintig meter staat een vuilnisbak en die wordt enkele malen per dag geleegd. Toen ik er voor het laatst was – al een jaar of dertig terug – was het ook verboden as op het plaveisel af te tikken. Daarom zat bovenop elke vuilnisbak op straat een asbak. Je moest als burger dus echt je best doen de straat te bevuilen.
In Nederland hebben bestuurders in hun handhaafdrift alleen de boetes overgenomen. Voor voldoende toezicht hebben zij het geld niet over. En evenmin zijn ze erg zorgvuldig bij het schoonmaken van de straten. In Luxemburg hebben ze nog gewoon straatvegers. In Nederland worden die sinds decennia niet meer gezien. Behalve na het scheiden van de markt of na een optocht.
Tegelijk zijn de bestuurders behept met een uit Amerika afkomstige tactiek: nudging. Dat betekent mensen met drang tot het gewenste gedrag brengen. Voorbeeld: als de gemeente vindt dat het personeel in de kantine zich een obesitas vreet, schaft ze de dienbladen af en voert kleine borden in. De ambtenaren kunnen dan maar één bord tegelijk meenemen naar hun tafeltje. Dit nudging heeft ook postgevat bij de stadsreiniging. De gedachte: als je wilt dat mensen minder afval produceren, dan moet je het ze niet te gemakkelijk maken ervan af te komen. Je laat ze om te beginnen hun afval scheiden ook al is al lang bewezen dat het goedkoper is en effectiever om dat door de stadsreiniging zélf te laten doen. Ook sluit je alle vuilniscontainers af. De burgers moeten een toegangspas kopen waarmee zij er slechts één bij hen in de buurt kunnen openen. Je maakt de opvangbak vervolgens niet te groot. Sommige gemeentes gebruiken dit systeem ook nog eens om mensen per aangeboden zak te laten betalen. Uiteraard lokt dit sterk uit tot bijplaatsingen: namelijk door mensen die hun pas vergeten zijn of die er niet een hebben omdat er per huishouden slechts één wordt uitgereikt. Groot vuil moet je zelf naar de stort brengen. Je kunt het ook laten ophalen maar dat kost Dordtenaren in veel gevallen twintig euro.
En dan staat men vreemd te kijken dat mensen hun oude kasten, stoelen en banken naast de afvalbak plaatsen. Vast een tip: begin daar niet met cameratoezich want dan zetten mensen hun oude spullen elders op straat door de hele wijk. Nog een tip voor burgers: zorg dat er in je afval nooit iets zit met je adres erop. Want dan ben je zuur.
Goed dan: deze vorm van nudging leidt er toe dat burgers hun eigen plan trekken. Er is in Dordrecht wel een experiment gedaan met ondergrondse afvalbakken zonder toegangspas maar dat mislukte. Geen wonder het waren er maar vier. In Schiedam leidden experimenten met tientallen van die afvalbakken tegelijk. Dat leidde meteen tot een enorme afname van het zwerfafval omdat de hele buurt nu gemakkelijk zijn vuilnis kwijt kon. In schiedam zijn die idiote toegangspassen dan ook in de hele stad afgeschaft.
Het zou ook vreselijk helpen als achter vuilniswagens vrachtauto´s reden die het grofvuil ophaalden. Net zo als vroeger gebeurde. Oude meubels op straat leiden trouwens ook tot hergebruik. Ik zit nu op een stoel die ik ´s-avonds laat ergens in de buurt gevonden heb.
In plaats van jagen op burgers kan de gemeente Dordrecht de inwoners beter helpen gemakkelijker van hun vuil af te komen. En dan toch maar een loflied op de vuilnisman https://www.youtube.com/watch?v=qQ62IA3qgrM